Władza rodzicielska niepełnoletniej matki

PYTANIE:

Mam 16 lat i zaszłam w ciąże. Słyszałam, że nie będę mogła decydować o swoim dziecku. Czy to prawda? Czy zamiast mnie o moim dziecku będą decydować moi rodzice? 

ODPOWIEDŹ: 

Władza rodzicielska, czyli ogół praw i obowiązków jakie posiadają rodzice wobec swoich dzieci przysługuje osobom o tzw. pełnej zdolności do czynności prawnej, czyli osobom pełnoletnim, które nie zostały ubezwłasnowolnione.

Więcej o znaczeniu pojęcia „władza rodzicielska”: Czym jest władza rodzicielska? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 10.12.2013

Oznacza, to że jako osoba niepełnoletnia nie będziesz posiadała władzy rodzicielskiej względem swojego dziecka.

Prawo przewiduje jednak możliwość zdobycia pełnej zdolności do czynności prawnej (a więc i możliwości sprawowania władzy rodzicielskiej) przez kobietę, która ukończyła 16 lat. Niepełnoletnia może uzyskać zezwolenie sądu na zawarcie małżeństwa z ważnych powodów, gdy będzie to zgodne z dobrem założonej rodzin. Uzyskanie zgody sądu oznacza nabycie prawnej pełnoletniości, czyli uzyskanie praw i obowiązków osoby osiemnastoletniej. Należy jednak pamiętać, że mężczyźni aby zawrzeć związek małżeński muszą mieć ukończone 18 lat, więc ślub małoletniej matki jest możliwy tylko z pełnoletnim mężczyzną.

Ponieważ władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, to w przypadku gdy tylko jeden z rodziców nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych,  będzie ona  przysługiwała drugiemu. Jeżeli rodzice dziecka są małżeństwem, to ojciec uzyskuje władzę rodzicielską automatycznie. W pozostałych przypadkach ojciec dziecka będzie musiał uznać dziecko. Aby doszło do uznania dziecka kobieta, która je urodziła będzie musiała wyrazić na to zgodę.

Jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska (obydwoje są niepełnoletni lub matka jest niepełnoletnia, zaś ojcostwa nie ustalono prawnie), to Sąd z urzędu, a więc automatycznie bez potrzeby składnia wniosku, wyznacza dziecku opiekuna. Takim opiekunem prawnym najczęściej zostają rodzice małoletniej matki. Gdyby dziadkowie dziecka nie mogli lub nie chcieli zostać opiekunami, Sąd wyznaczy kuratora, który będzie reprezentował nowonarodzone dziecko.  Dziadkowie nie muszą jednak czekać na wiadomość o wszczęciu postępowania o ustanowieniu opiekuna dla dziecka. Mogą sami wystąpić z takim wnioskiem także przed narodzinami dziecka.

Opieka nad dzieckiem przez ich prawnych opiekunów jest sprawowana do momentu uzyskania przez matkę dziecka pełnoletniości.

Brak władzy rodzicielskiej nie oznacza jednak odebrania Ci możliwości uczestniczenia w wychowaniu potomstwa.  Art. 96§2 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego zezwala niepełnoletnim rodzicom na uczestniczenie w sprawowaniu bieżącej pieczy nad dzieckiem tzn. uczestniczenie w jego wychowywaniu, kierowanie nim, zapewnienie mu warunków bytowych oraz troskę o jego zdrowie i bezpieczeństwo.

Więcej o znaczeniu pojęcia „piecza nad dzieckiem”: Czym jest władza rodzicielska? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 10.12.2013

Oznacza to, że niepełnoletnie mamy mogą mieć faktyczny wpływ na wychowanie swojego dziecka. Dodatkowo, opiekuni prawni są zobowiązani informować rodziców biorących udział w wychowywaniu o ważniejszych decyzjach, jakie podejmują w sprawie dziecka. Warto zaznaczyć, że małoletnie matki jako osoby niepełnoletnie nie mogą składać ważnych z punktu widzenia prawa oświadczeń dotyczących ich dziecka. Wyjątek stanowią tu wnioski o przyznanie świadczeń z opieki społecznej, zasiłku rodzinnego czy becikowego. 

Słowniczek:
Pełna zdolność do czynności prawnych – zdolność do dokonywania we własnym imieniu czynności o skutkach prawnych. Posiadają ją osoby pełnoletnie.

Piecza nad dzieckiem – element władzy rodzicielskiej, który oznacza wychowanie dziecka, kierowanie nim oraz obowiązek zapewnienia mu bezpieczeństwa i odpowiednich warunków życia.

Ubezwłasnowolnienie – pozbawienie osoby zdolności do czynności prawnych. Może być częściowe  lub całkowite.

Uznanie ojcostwa – Oświadczenie ojca dziecka o tym, że dziecko pochodzi od niego. Aby uznanie ojcostwa było ważne matka dziecka musi potwierdzić, że mężczyzna składający oświadczenie jest ojcem jej dziecka.

Anna Michalska, 
Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku

Czym jest władza rodzicielska?

Władza rodzicielska to wszystkie obowiązki oraz prawa rodzica, jakie przysługują mu względem dziecka i jego majątku. Jej głównym celem jest zapewnienie odpowiedniej ochrony dziecka oraz stanie na straży jego interesów.

Składa się ona z trzech elementów:

1)    pieczy nad dzieckiem obejmującej:

a.    wychowanie dziecka – czyli dbanie o jego rozwój duchowy i fizyczny oraz należyte przygotowanie go do pracy na rzecz społeczeństwa tzn. wpajanie mu zasad moralności i zasad współżycia w społeczeństwie, zapewnienie wykształcenia odpowiedniego do jego możliwości, przygotowanie do pracy zawodowej, dbałość o zdrowie dziecka i jego sprawność fizyczną,

b.    kierowanie dzieckiem – czyli regulowanie jego trybu życia kontrolowanie towarzystwa w jakim przebywa, czy programów, które ogląda.

c.    troskę o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka– czyli bronienie przed osobami, które mogłyby je skrzywdzić oraz niebezpieczeństwem niespowodowanym przez ludzi,

d.    zapewnienie dziecku odpowiednich warunków bytowych – czyli zapewnieni mu odpowiedniego wyżywienia, warunkówi. mieszkaniowych, odzieży, opieki zdrowotnej, a także egzekwowanie alimentów jeśli inna osoba jest zobowiązana do dostarczania środków na utrzymanie dziecka,

2)    zarządu majątkiem dziecka – czyli dokonywanie wszelkich czynności dotyczących dóbr materialnych posiadanych przez dziecko,

3)    reprezentacji dziecka – czyli dokonywaniu za nie czynności prawnych.

Chociaż w nazwie omawianego pojęcia istnieje słowo „władza”, to nie oznacza ono bezgranicznego podporządkowania dzieci rodzicom, lecz wyraża przede wszystkim troskę i chęć ochrony dziecka, najsłabszego członka społeczeństwa. Władza rodzicielska jest wykonywana w interesie dziecka, co oznacza, że „dobro dziecka” jest najważniejsze przy sprawowaniu pieczy nad dzieckiem, jego reprezentacji oraz zarządu jego majątkiem.

Więcej o rozumieniu pojęcia „dobro dziecka” w prawie: Czym jest dobro dziecka? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 05.12.2013

Rodzice mogą przy wychowywaniu dzieci mogą uwzględniać własne upodobania oraz życzenia co do przyszłości dziecka, ale pod warunkiem, że nie kłócą się one z interesem dziecka.

Władza rodzicielska składa się więc w pierwszej kolejności z obowiązków rodzica, a dopiero w drugiej z jego uprawnień. Rodzice mają obowiązek dziecko wychować i kierować nim, dbać o jego zdrowie, rozwój i bezpieczeństwo oraz zapewnić im odpowiednie warunki życia. Wszystkie powinności wynikające ze sprawowania władzy rodzicielskiej obciążają matkę i ojca nie tylko wobec dziecka, ale także osób trzecich. Oznacza, to że rodzic ma za zadanie wychować dziecko tak, aby mogło w przyszłości pracować dla dobra społeczeństwa, a także kierować nim tak by nie naruszyło praw osób trzecich.

Rodzic poprzez wykonywanie władzy rodzicielskiej nie tylko wypełnia ciążące na nim obowiązki, ale także realizuje swój własny interes tzn. dąży do zaspokojenie instynktu rodzicielskiego. Jednocześnie ma on prawo oczekiwać podporządkowania ze strony dziecka, gdyż prawo nakłada na małoletnich obowiązek posłuszeństwa swoim rodzicom. Mimo to, matka i ojciec nigdy nie mogą wymuszać posłuszeństwa poprzez karcenie, zwłaszcza fizyczne.

Komu przysługuje władza rodzicielska?

Władza rodzicielska trwa od chwili narodzin dziecka aż do momentu uzyskanie przez nie pełnoletniości i przysługuje osobom, które:

·         są prawnymi rodzicami dziecka tzn. ich macierzyństwo lub ojcostwo jest ustalone w sposób zgodny z prawem. Za rodziców uznaje się kobietę, która urodziła dziecko oraz jej męża.  Ojcostwo oraz macierzyństwo może zostać także ustalone w postępowaniu sądowym. Za rodzica jest uważany także mężczyzna, który uznał dziecko, a następnie zostało to potwierdzone przez matkę dziecka;

·         mają pełną zdolność do czynności prawnych, czyli mogą samodzielnie w swoim imieniu dokonywać czynności prawnych, nabywać prawa i brać na siebie zobowiązania. Są to osoby pełnoletnie, które nie zostały ubezwłasnowolnione choćby częściowo;

·          nie zostały tej władzy pozbawione lub władza rodzicielska nie została im ograniczona lub zawieszona przez Sąd.

Na mocy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom (art. 93§1). Zasadą jest, że zarówno ojciec i matka posiadają władzę rodzicielską w równym stopniu i razem podejmują decyzje dotyczące istotnych spraw dziecka. Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, to w ważnej sprawie dotyczącej ich wspólnego dziecka rozstrzyga Sąd (art. 97).

Zdarzają się jednak przypadki, gdy władza rodzicielska przysługuje tylko jednemu rodzicowi. Dzieje się tak w przypadku sądowego pozbawienia/ograniczania władzy rodzicielskiej drugiego rodzica, jego śmierci, ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego albo gdy drugi rodzic jest niepełnoletni.

Anna Michalska,

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku