Kontakt rodziców i innych krewnych biologicznych z dzieckiem przysposobionym.

Wpływ braku władzy rodzicielskiej na możliwość kontaktu z dzieckiem, kontakt rodziców i innych krewnych biologicznych z dzieckiem przysposobionym.

Jaki wpływ ma władza rodzicielska na możliwość kontaktów z dzieckiem?

     Często zdarza się, że rodzice zostają pozbawieni władzy rodzicielskiej z różnych powodów. Jednakże pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest jednoznaczne z pozbawieniem możliwości kontaktów z dzieckiem. Art. 13 § 1 k.r.o. stanowi bowiem: „niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów”. Ustawodawca wręcz narzuca obowiązek utrzymywania więzi biologicznej, jednocześnie wyliczając w katalogu otwartym (tzn.: niewyczerpującym, w którym znajdują się tylko przykłady) formy takiego kontaktu: wspólne przebywanie (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu), bezpośrednie porozumiewanie się (chodzi prawdopodobnie o rozmowę na żywo), utrzymywanie korespondencji i korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość (w tym maile, komunikatory internetowe, rozmowy telefoniczne, smsy i inne). Jedynie sąd opiekuńczy może ograniczyć lub zakazać utrzymywania kontaktów z dzieckiem lub też zezwalając rodzicom na to, jednocześnie zobowiązać ich do określonego postępowania.

Jak wygląda kontakt rodziców i innych krewnych z dzieckiem przysposobionym w sposób całkowity lub pełny?

     Ustawodawca co prawda nie uregulował sytuacji kontaktów dziecka postadopcyjnego expressis verbis (wprost), jednakże z celu i charakteru przysposobienia pełnego i całkowitego (a więc otrzymanie nowego aktu urodzenia, otrzymanie nowego nazwiska, utrzymywania tajemnicy przysposobienia czy w przypadku przysposobienia całkowitego- nierozwiązywalny charakter stosunku) bezdyskusyjnie wydaje się, że wszelkie prawa krewnych biologicznych (w tym do kontaktów) wygasają.

     Przy przysposobieniu pełnym i całkowitym (art. 121  i art.124¹ k.r.o.) powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi, ponadto przysposobiony nabywa prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa w stosunku do krewnych przysposabiającego, zaś ustają te prawa i obowiązki między przysposobionym, a jego krewnymi ( w tym prawa do kontaktowania się z art. 113⁶ k.r.o.).  W praktyce jest to sytuacja w której dziecko de facto wchodzi do rodziny przysposabiającego. Dla zobrazowania- w rozumieniu prawa dziadkami dziecka nie są już rodzice rodziców biologicznych, a rodzice tych, którzy dziecko adoptowali. Co za tym idzie- dziadkom biologicznym nie przysługuje prawo do kontaktowania się z dzieckiem, dziedziczenia po nim, ani żadne inne prawa. Dziecko zaś nie dziedziczy nic po dziadkach biologicznych, ani nie może sobie nic od nich rościć powołując się na pokrewieństwo, samo nie może być także wobec nich zobowiązane np.: obowiązkiem alimentacyjnym. To samo dotyczy rodziców biologicznych i wszystkich krewnych wymienionych w art. 113⁶ k.r.o., innym krewnym ustawodawca w ogóle nie nadaje praw do kontaktowania się z dzieckiem, więc nie będą oni tematem rozważań.

     Należy jednak pamiętać, że sąd zawsze może dopuścić do omawianych kontaktów powołując się na art. 109 k.r.o., jeżeli zależy od tego dobro dziecka. Taka sytuacja wydaje mi się zasadna np.: w przypadku kontaktów z rodzeństwem naturalnym, które jak wiadomo częstokroć jest bliskie przysposabianemu bratu czy siostrze i nie powinno być od niego izolowane. Oczywiście może to dotyczyć również innych członków rodziny przedadopcyjnej.

Jak wygląda kontakt rodziców i innych krewnych z dzieckiem przysposobionym w sposób niepełny?

     Sytuacja rodziców i innych krewnych biologicznych dziecka przysposobionego w sposób niepełny wydaje się całkowicie odmienna od sytuacji opisanej powyżej. Tutaj bowiem ogólną formułą nie jest zerwanie więzów naturalnych i anulowanie wszystkich konsekwencji płynących z takich więzów. Ustawodawca mówi jedynie w art. 124 k.r.o. o nawiązaniu (nowych) więzi między przysposabianym a przysposabiającym. Co prawda rodzice biologiczni z pewnością tracą władzę rodzicielską zgodnie z ogólną normą art. 123 k.r.o., jednakże, jak już wspomniałem, nie uniemożliwia to kontaktów z dzieckiem. Za takim poglądem idzie także sam charakter zgody rodziców biologicznych na przysposobienie (bowiem godzą się oni właśnie na przysposobienie niepełne, a więc nie na całkowitą utratę więzi z dzieckiem) czy brak tajemnicy przysposobienia.

     Całkowicie jasna wydaje się w tym przypadku sytuacja pozostałych krewnych przysposobionego, albowiem przysposobienie niepełne zmienia jedynie więź między rodzicami a dzieckiem, pozostawiając bez zmian więź między dzieckiem a jego krewnymi. W tym przypadku osoby wymienione w art. 113⁶ k.r.o. zachowają nie tylko prawo do kontaktowania się, ale i pozostałe prawa wynikające z faktu spokrewnienia (w tym alimentacyjne czy spadkowe). Ustawodawca w ogóle nie przyznaje pozostałym krewnym tj.: wujom czy ciotkom prawa do kontaktów, a więc ponownie nie będą oni przedmiotem rozważań.

     Sąd opiekuńczy oczywiście może rozstrzygać o kontaktach z członkami rodziny biologicznej, mając na uwadze dobro i bezpieczeństwo dziecka.

Jakub Wajs  

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku               

Wysłuchanie przez sąd dziecka w sprawach dotyczących jego osoby cz. 2

Miejsce i forma wysłuchania

Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych w specjalnie przystosowanym do tego gabinecie- „niebieskim pokoju”. Wysiłkiem Fundacji Dzieci Niczyje doprowadzono do tego, że w Polsce pojawiło się wiele certyfikowanych pokoi zwanych Przyjaznymi Pokojami Przesłuchań Dzieci służących do przesłuchiwania dzieci w sprawach karnych, stosowanych także w innych rodzajach postępowań. „Niebieski pokój” jest najczęściej zlokalizowany poza budynkiem sądu. Znajdują się w nim zabawki, kredki, maskotki w celu zminimalizowania stresu związanego z przesłuchaniem, które przecież dla osoby dorosłej jest sytuacją niekomfortową, a co dopiero dla dziecka. Pomieszczenie to dodatkowo wyposażone jest w lustro weneckie oraz sprzęt do nagrywania.

Wysłuchanie małoletniego może być bezpośrednie i osobiste przed sądem, jak również pośrednie za pośrednictwem, np. kuratora sądowego, specjalistów z Rodzinnego Ośrodka Diagnostyczno-Konsultacyjnego albo mediatora. Artykuł 2161 k.p.c. nie precyzuje formy wysłuchania dziecka.

Kto uczestniczy w wysłuchaniu?

O terminie i miejscu wysłuchania dziecka sąd powinien zawiadomić strony postępowania i ich pełnomocników. Mają oni prawo być obecni podczas wysłuchania. Sąd powinien stworzyć dziecku komfort, atmosferę intymności i poczucie bezpieczeństwa umożliwiające pełną swobodę jego wypowiedzi. Dlatego nie zawsze rodzice będą wpuszczeni na przesłuchanie. Zdaniem Rzecznika Praw Dziecka, Marka Michalaka, w wysłuchaniu dziecka za każdym razem powinien uczestniczyć psycholog, który może pomóc na przykład w odpowiednim sformułowaniu pytania do dziecka. Rzecznik podkreślił, że w jego ocenie instytucja wysłuchania stanowi bardzo ważny krok na drodze do realizacji interesów dziecka, daje możliwość zapoznania się z opinią dziecka, a także jego obawami i potrzebami. Dodatkowo pozwala wyważyć i wyciszyć emocje stron postępowania. „Pozwala również na weryfikację powstałych podczas postępowania wątpliwości, a zdanie dziecka może mieć w wielu wypadkach na tyle istotne znaczenie, by zaważyć na końcowym rozstrzygnięciu sądu.”- napisał Rzecznik.

Czy opinia RODK decyduje o możliwości wysłuchania dziecka w postępowaniu?

Sporządzenie opinii przez Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno- Konsultacyjny nie wyklucza możliwości wysłuchania dziecka przez sędziego.

Wysłuchanie dziecka a inne dowody w postępowaniu

Jeżeli bowiem dziecko przedstawia swoje zdanie lub życzenia w sposób rozsądny, zaś jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości pozwala sądowi na poważną ocenę poglądu małoletniego, wówczas inne dowody przeprowadzone w sprawie mogą mieć znaczenie drugorzędne. 

Pojawia się jednak problem, w jaki sposób sąd ma ocenić, czy rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na takie wysłuchanie pozwala. W sytuacjach szczególnie trudnych, zwłaszcza gdy rozwój umysłowy i stopień dojrzałości dziecka budzą uzasadnione wątpliwości, sąd powinien dopuścić dowód z opinii biegłego, np. z zakresu psychologii lub psychiatrii, w celu stwierdzenia podstaw do wysłuchania dziecka. Może się okazać, że to, czego chce dziecko, nie jest zgodne z jego dobrem i jego zdania nie można uwzględnić.
 

Elżbieta Solarska,

Komitet Ochrony Praw dziecka w Gdańsku

Artykuł napisany w oparciu o:

http://m.ksiegarnia.lexisnexis.pl/publikujemyartykulyprawnicze/art225,wysluchanie-dziecka-w-procesie-cywilnym-art-2161-k-p-c-.html

http://wiadomosci.onet.pl/kraj/rpd-sad-powinien-wysluchac-dziecka-w-sprawach-ktore-go-dotycza/8qb0e

http://prawnik-na-macierzynskim.blog.pl/2014/01/08/przesluchiwanie-dzieci-w-sadzie/

http://www.adwokatrodzinny.pl/29,79,Uprowadzenie%20dziecka%20za%20granic%C4%99,Czy%20w%20sprawie%20o%20wydanie%20dziecka%20za%20granic%C4%99%20s%C4%85d%20powinien%20wys%C5%82ucha%C4%87%20dziecko

http://www.infor.pl/prawo/dziecko-i-prawo/dziecko-w-sadzie/270241,Kiedy-sad-przed-wydaniem-wyroku-wyslucha-dziecko.html

Wysłuchanie przez sąd dziecka w sprawach dotyczących jego osoby cz. 1

Podstawa prawna

Zarówno Konwencja o prawach dziecka z 1989 r., jak i Europejska konwencja o wykonywaniu praw dzieci sporządzona w Strasburgu w 1996 r. stanowią, że dziecko ma prawo do wyrażania swoich poglądów we wszystkich sprawach dotyczących dziecka, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka. Konwencja każe zapewnić dziecku przede wszystkim możliwość wypowiadania się w każdym postępowaniu sądowym i administracyjnym dotyczącym dziecka bezpośrednio lub za pośrednictwem przedstawiciela bądź odpowiedniego organu.

Jeżeli chodzi o prawo krajowe, sytuację reguluje art. 72 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym istnieje obowiązek wysłuchania dziecka przez sąd w sprawach dotyczących jego osoby i w miarę możliwości uwzględnienie zdania dziecka w toku ustalania jego praw. W literaturze prawa konstytucyjnego wskazuje się, że dziecko jest odrębnym podmiotem konstytucyjnych praw i wolności.

Zgodnie z przepisami Kodeksu Postępowania Cywilnego, sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka lub majątku dziecka wysłucha je, jeśli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Sąd powinien też, stosowanie do powyższych przesłanek, uwzględnić jego zdanie i rozsądne życzenia. Także w myśl przepisów Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego dzieci mają prawo do składania oświadczeń woli, a rodzice mają obowiązek wysłuchania ich przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach ich dotyczących i w miarę możliwości uwzględnić ich rozsądne życzenia.

Rodzaje spraw

Sprawy dotyczące osoby dziecka to zazwyczaj sprawy małżeńskie, w których rozstrzyga się o władzy rodzicielskiej (np. w sprawie o rozwód), sprawy dotyczące pochodzenia dziecka lub rozwiązania przez sąd przysposobienia (potocznie adopcji), a także sprawy dotyczące jego majątku.

Dziecko może również zeznawać w sprawach karnych. Z tym zastrzeżeniem, że jeżeli chodzi o przestępstwa na tle seksualnym (np. o molestowanie) lub przestępstwa przeciwko rodzinie (np. o znęcanie), a dziecko jest pokrzywdzonym, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, sąd zasadniczo powinien przesłuchiwać je tylko jeden raz.

Jeżeli dziecko nie jest pokrzywdzonym, ale jedynie świadkiem w takich sprawach, sąd może skorzystać z jego zeznań tylko, jeśli te zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Pojęcie „dziecka”

Przez pojęcie „dziecko” należy rozumieć osobę fizyczną, która nie ukończyła 18. roku życia (taką granice wieku przyjmuje np. Konwencja o wykonywaniu praw dzieci). W niektórych aktach prawnych spotkać można inną granicę wiekową, np. w Europejskiej Konwencji o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń dotyczących pieczy nad dzieckiem oraz przywracania pieczy nad dzieckiem jest to 16 lat.

Podmiotem omawianego uprawnienia do wysłuchania jest każde dziecko, o ile znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej.

Elżbieta Solarska,

Komitet Ochrony Praw dziecka w Gdańsku

Co to jest przysposobienie i jakie są jego rodzaje?

Przysposobienie inaczej adopcja jest to forma przyjęcia obcego dziecka do swojej rodziny i uznanie jego jako własne. W świetle prawa dziecko adoptowane jest dzieckiem osób które je adoptowało. Zmienia się stan cywilny takiego dziecka- przybiera nazwisko swoich nowych rodziców, przysługują mu alimenty od osób adoptujących, ale również dziecko może być zobowiązane do alimentacji względem rodziców, takie dzieci dziedziczą z mocy ustawy na równi z dziećmi naturalnymi.

 Wyróżniamy 3 rodzaje przysposobienia:

1)Pełne

2)Pełne nierozerwalne tj. całkowite

3)Niepełne

Przysposobienie pełne

W jego wyniku następuje zerwanie więzi z rodziną i rodzicami naturalnymi. Dziecko adoptowane wchodzi do rodziny nowych rodziców. Powstaje stosunek pokrewieństwa między adoptowanym a adoptującymi. Władza rodzicielska rodziców naturalnych wygasa. Dziecko nie dziedziczy z mocy ustawy po nich oraz nie powstaje obowiązek alimentacyjny.

Po takim przysposobieniu następuje odpowiedni wpis do aktu urodzenia-  adoptujących wpisuje się jako rodziców. Za zgodą sądu opiekuńczego można wydać nowy akt urodzenia. Dziecko adoptowane otrzymuje nazwisko przysposabiających. Wyjątkowo przysposobienie pełne może być rozwiązane przez sąd.

Przysposobienie pełne pasierba: jest tylko pewną modyfikacją adopcji pełnej. Wyróżnić można dwie sytuacje: dziecko osoby owdowiałej i dziecko osoby rozwiedzionej. W pierwszej sytuacji adopcja następuje po śmierci jednego z rodziców np. ojca. Dziecko będzie pozostawać w więzi prawnej po zmarłym rodzicu i w konsekwencji będzie w więzach prawnych z trzema rodzinami: rodziną swojej matki, rodziną swojego naturalnego ojca oraz rodziną swojego ojczyma. Dziecko dziedziczy z ustawy po każdej z tych rodzin.

W przypadku dziecka osoby rozwiedzionej przysposobienie może nastąpić za życia małżonka lub po śmierci byłego małżonka osoby rozwiedzionej. W pierwszej sytuacji zostają zerwane więzi z jednym z rozwiedzionych rodziców np. z ojcem dziecka. Natomiast pozostają więzi z matką i krewnymi z jej strony, w szczególności więzi prawnospadkowe. Powstają więzi pomiędzy dzieckiem a adoptującym ojczymem i jego krewnymi. Miejsce ojca zajmuje odpowiednio ojczym i jego rodzina.  W przypadku śmierci byłego małżonka sąd może orzec, że pozostają więzi pomiędzy dzieckiem a rodziną ojca. Dziecko w konsekwencji w więzach prawnych z trzema rodzinami: z rodziną swojej matki, rodziną zmarłego ojca oraz z rodziną ojczyma, który adoptował to dziecko.

Przysposobienie całkowite 

Jest odmianą przysposobienia pełnego. Jest nierozerwalne i obowiązuje tu zasada tajemnicy.

Następuje wyłącznie wtedy gdy rodzice naturalni zgodzili się przed sądem opiekuńczym na adopcje ich dziecka nie wskazując przyszłych rodziców. Jest to tzw. zgoda blankietowa. W tym przypadku zawsze sporządza się nowy akt urodzenia dziecka a adoptujący wpisani są w rubryce „rodzice”, dziecko uzyskuje nazwisko nowych rodziców.

Istotą takiej adopcji jest takie postępowanie aby rodzice dziecka nie znali osób adoptujących i na odwrót. W tym przypadku rodzice wyrażają zgodę nie wcześniej niż po upływie 6 tygodni od urodzenia dziecka i nie uczestniczą już w późniejszych etapach postępowania. Rodzice dziecka mogą odwołać zgodę ale nie później niż przed wszczęciem sprawy o przysposobienie.

Przysposobienie niepełne  

W tym przypadku następuje zerwanie więzi z rodzicami naturalnymi. Dziecko jednak nie „wchodzi” do nowej rodziny jako ich dziecko naturalne. Powstaje stosunek pokrewieństwa między adoptowanym a adoptującymi. Oznacza to że pozostają wszystkie więzi pokrewieństwa z naturalną rodziną dziecka, poza pokrewieństwem z naturalnymi rodzicami. Nie następuje zerwanie więzi alimentacyjnej, dziecko będzie świadczyć na rzecz swoich naturalnych rodziców w ostatniej kolejności. Powstają też skutki prawnospadkowe tj. dziecko będzie dziedziczyć po swoich rodzicach naturalnych jak i po adoptujących. Natomiast rodzice naturalni nie dziedziczą po dziecku ponieważ w ich miejsce wstępują przysposabiający.

Dziecko otrzymuje nazwisko nowych rodziców, zostaje sporządzony wpis do aktu urodzenia dziecka. Przysposobienie niepełne na wniosek adoptujących może zostać zmienione na przysposobienie pełne, decyduje w tym przypadku sąd opiekuńczy. Obowiązki alimentacyjne dziecka adoptowanego względem swoich naturalnych rodziców następuje w ostatniej kolejności.

Paulina Stybel

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku

Co to są alimenty i na czym polega ich uprzywilejowanie?

Alimenty są to środki utrzymania a także środki wychowania których obowiązek świadczenia mają krewni w linii prostej czyli rodzice, dziadkowie, oraz rodzeństwo, przysposabiający, przysposobiony a także macocha czy pasierb.

Środki te muszą dać możliwość dziecku utrzymania się, dotyczy to wyżywienia, mieszkania, odzieży, wykształcenia, leczenia, środki higieny osobistej, środki zaspokajające potrzeby kulturowe, odpoczynek i rozrywkę. W momencie rozwodu małżonków wysokość alimentów wyrażonych w pieniądzach ustala sąd opiekuńczy. Okres przez jaki są zobowiązane osoby do świadczenia nie wygasa w momencie uzyskania przez dziecko pełnoletności czyli 18 lat. Jeżeli kontynuuje naukę obowiązek trwa nadal. Istnieją sytuacje, że obowiązek alimentacji jest dożywotni np. wskutek choroby dziecko nigdy się nie usamodzielni.

Egzekucja świadczeń alimentacyjnych

Z uprzywilejowanego charakteru alimentów wynikają odrębności w postępowaniu egzekucyjnym. Do przeprowadzenia egzekucji alimentów maja zastosowanie wszystkie sposoby egzekucji :

·         z ruchomości,

·         nieruchomości,

·         rachunku bankowego

·         i najczęściej z wynagrodzenia za pracę.

Oprócz wierzyciela uprawnieni do złożenia wniosku o egzekucję alimentów przysługuje:

·         prokuratorowi,

·         Rzecznikowi Praw Obywatelskich,

·         organizacjom społecznym, których wykaz ustala Minister Sprawiedliwości.

W sprawach, w których zasądzono alimenty, egzekucja może być wszczęta z urzędu na żądanie sądu pierwszej instancji, który sprawę rozpoznawał. Żądanie takie kieruje się do właściwego organu egzekucyjnego. O wszczęciu egzekucji komornik zawiadamia wierzyciela. 

W toku egzekucji komornik jest zobligowany do przeprowadzenia z urzędu dochodzenia w celu ustalenia zarobków i stanu majątkowego dłużnika oraz miejsca zamieszkania. Dochodzenie przeprowadza się okresowo w odstępach czasu nie krótszych niż rok. Jeżeli komornik nie jest w stanie ustalić miejsca pracy i zamieszkania zwraca się do Policji z wnioskiem o ustalenie tych danych. Bezskuteczność egzekucji nie powoduje umorzenia postępowania.

Tytułowi egzekucyjnemu zasądzającemu alimenty sąd nadaje klauzulę wykonalności z urzędu. Tytuł wykonawczy doręcza się wówczas wierzycielowi z urzędu.

W egzekucji alimentów zniesione zostały ustawowe ograniczenia egzekucji tj. sumy przyznawane przez Skarb Państwa na specjalne cele, jak stypendia i różnego rodzaju pomoc udzielana przez Skarb Państwa. Dochody te podlegają egzekucji na zaspokojenie alimentów do 3/5 części . Wierzytelności z rachunku bankowego stanowiące wkład oszczędnościowy podlegają egzekucji na zaspokojenie alimentów w pełnej wysokości . 

W przypadku egzekucji alimentów z wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu podatku oraz składek na ubezpieczenie społeczne, można potrącić kwotę do 3/5 wysokości wynagrodzenia. Potrąceń tych zakład pracy może dokonać również bez postępowania egzekucyjnego, tj. na wniosek wierzyciela na podstawie przedłożonego przez niego tytułu wykonawczego.

Organ rentowy może potrącić ze świadczeń pieniężnych określonych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia alimentacyjne do wysokości 60% świadczenia. Przy egzekucji świadczeń alimentacyjnych wolna od egzekucji i potrąceń jest zawsze część odpowiadająca 50% kwoty najniższej emerytury lub renty.

Jeżeli świadczenia alimentacyjne mają być potrącane na rzecz kilku wierzycieli, a łączna suma, która ma być potrącona, nie wystarcza na pełne pokrycie wszystkich należności alimentacyjnych, potrącenia ustala się proporcjonalnie do wysokości udziału każdej z tych należności w łącznej sumie należności określonych w tytułach wykonawczych dla bieżących należności.

Dochodzenie świadczeń alimentacyjnych odbywać się też może w trybie określonym w konwencjach międzynarodowych, tj. w konwencji o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych za granicą, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 20 czerwca 1956 r. (Dz. U. z 1961 r. Nr 17, poz. 87 i 88), oraz w konwencji o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń odnoszących się do obowiązków alimentacyjnych, sporządzonej w Hadze dnia 2 października 1973 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 2, poz. 13).

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku,

Paulina Stybel

Kiedy sąd może pozbawić władzy rodzicielskiej?

PYTANIE: Mój były mąż nadużywa alkoholu i nie interesuje się naszą córką. Często też kłócimy się o sposób jej wychowania. Czy mogę złożyć wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej do sądu?

Instytucja pozbawienia władzy rodzicielskiej jest najostrzejszym środkiem jakim włada sąd w stosunkach między rodzicem a dzieckiem. Zastosowanie go powoduje, że rodzic traci całkowicie władzę rodzicielską. Z tego powodu środek ten znajduje zastosowanie dopiero wtedy kiedy inne łagodniejsze sposoby okazały się nieskuteczne, okoliczności danego przypadku są drastyczne lub zastosowanie innych środków jest niecelowe.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje następujące przesłanki, których zaistnienie powoduje, że sąd wydaje orzeczenie pozbawiające rodzica bądź rodziców władzy rodzicielskiej:

1.    Trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej.

2.    Nadużywanie władzy rodzicielskiej.

3.    Rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka.

Należy podkreślić, że każda z tych przyczyn stanowi samodzielną postawą wydania decyzji przez sąd oraz że w razie jej wystąpienia sąd musi wydać orzeczenie. W dalszej części każda przesłanka zostanie szczegółowo omówiona.

         Istnieje dodatkowa podstawa do orzeczenia pozbawienia władzy rodzicielskiej, a mianowicie w przypadku gdy mimo ograniczenia władzy rodzicielskiej polegającego na umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo jeśli dziecko zostało powierzone małżonkowi lub innej osobie niespełniającej kryteriów dotyczących rodzin zastępczych, nie ustały przyczyny tego ograniczenia, w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. W razie wystąpienia tej przesłanki sąd może (czyli nie musi) pozbawić władzy rodzicielskiej.

TRWAŁA PRZESZKODA W WYKONYWANIU WŁADZY RODZICIELSKIEJ

Definicję trwałej przeszkody można zbudować jako przeciwieństwo przeszkody przemijającej, skutkującej zawieszeniem władzy rodzicielskiej. Zatem ocenę należy dokonać woparciu o czas jej trwania. Jeśli przeszkoda ma trwać wiele lat np. skazanie na wieloletnią karę pozbawienia wolności, należy uznać że ma ona charakter trwały. Dodatkowo trwałość przeszkody może zostać wykazana poprzez określenie stosunków, jakie będą panować po ustaniu przeszkody, jeśli ulegną zasadniczej zmianie, np. dzieci małe staną się dorosłe, to przeszkodę należy uznać jako trwałą. Przykłady trwałej przeszkody: wyjazd jednego lub obojga rodziców zagranicę, połączony z całkowitym brakiem zainteresowania dzieckiem, długoletni pobyt w zakładzie karnym, umieszczenie w zakładzie leczniczym z powodu nieuleczalnej choroby. Przeszkoda musi trwać cały czas, w razie jej ustania sąd może przywrócić władzę rodzicielską. Ponadto przyczyna ta może być niezawiniona.

NADUŻYWANIE WŁADZY RODZICIELSKIEJ

            Przesłanka ta wystąpi w każdym przypadku, gdy dobro dziecko zostaje narażone, przykładowo: przekroczenie granic prawa karcenia dziecka, zmuszanie go do ciężkiej pracy, wychowywanie go we wrogości do drugiego rodzica, wpajanie mu zasad aspołecznych lub niemoralnych, rozpijanie dziecka. W orzecznictwie sądu najwyższego wskazano, iż  „pozbawienie kilkuletniego dziecka naturalnego środowiska rodzinnego i bezpośredniej opieki matki oraz możliwości wychowywania się wspólnie z małoletnim rodzeństwem i zatrzymania go na stałe - wbrew woli matki - w obcym kraju zawiera elementy nadużycia władzy rodzicielskiej ze strony ojca, które uzasadnia pozbawienie go tej władzy” (Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 14.10.1970 r. III CRN 181/70).

RAŻĄCE ZANIEDBYWANIE OBOWIĄZKÓW WOBEC DZIECKA

            Kluczowym elementem jest tu określenie rażące, czyli inaczej ponadprzeciętne, bardzo duże, poważne zaniedbywanie obowiązków wobec dziecka. Przesłanka ta dotyczy wszystkich zachowań wobec dziecka. Przykładowo może to być porzucenie dziecka; brak troski o jego fizyczny i duchowy rozwój; głodzenie dziecka; tolerowanie jego złego prowadzenia się; istotne zaniedbania wychowawcze, np. w postaci nieposyłania dziecka do szkoły; stwarzanie sytuacji stanowiących zagrożenie dla życia i zdrowia dziecka; naganne zachowanie się dziecka w szkole i jego złe postępy w nauce, które są wynikiem zaniedbań rodziców, alkoholizm rodziców, ich rozwiązły, pasożytniczy i niemoralny styl życia itp.

Na zakończenie warto dodać, iż trwają prace legislacyjne nad zmianą przepisów i wprowadzeniem dodatkowego paragrafu, którego istota polega na tym, iż sąd nie mógłby orzec pozbawiania władzy rodzicielskiej wyłącznie z powodu trwałej niezawinione przeszkody,  w szczególności z powodu trudnej sytuacji materialnej.

Magdalena Janowska,

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku

Władza rodzicielska a kontakty z dzieckiem

PYTANIE:

Rozstałam się z moim mężem i w chwili obecnej mamy problem ze wspólnym wychowywaniem naszej córki – każde z nas inaczej widzi sposób w jaki powinniśmy zajmować się dzieckiem. Czy jeśli mój były partner mieszka w innym mieście to może wychowywać dziecko na równi ze mną?

ODPOWIEDŹ: 

Aby odpowiedzieć na Pani pytanie trzeba na początku wytłumaczyć różnicę pomiędzy władzą rodzicielską a kontaktami rodziców z dzieckiem.

Władza rodzicielska przysługuje automatycznie obojgu rodzicom będącym małżeństwem. Obejmuje ona sprawy małoletniego związane z jego majątkiem, jego kontrolą, a także kierunek wychowawczy dziecka. Władza ta ustaje wraz z osiągnięciem przez nie pełnoletności.

Więcej o znaczeniu pojęcia „władza rodzicielska”: Czym jest władza rodzicielska? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 10.12.2013

Z kolei przez kontakty z dzieckiem rozumie się przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu), a także bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji (jak i innych środków porozumiewania się na odległość, np. korespondencji elektronicznej). Kontakty z dzieckiem nie są uzależnione od władzy rodzicielskiej. Oznacza to, że rodzice oraz ich dziecko mają obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, nawet pomimo braku władzy rodzicielskiej.

Kwestia utrzymywania kontaktów z dzieckiem w pełnej rodzinie stanowi rzecz naturalną. Problemy zaczynają się wówczas, kiedy rodzice dziecka nie mieszkają razem. Ustalenie, jak będą wyglądały kontakty dziecka z rodzicem, z którym nie przebywa na stałe stanowi wynik porozumienia między obojgiem rodziców dziecka (nie może być to decyzja wyłącznie rodzica, z którym dziecko przebywa stale). Oboje rodziców przy ustalaniu sposobu kontaktowania się z dzieckiem powinni kierować się wyłącznie jego dobrem.

Jeżeli do takiego porozumienia nie dojdzie, wówczas sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy. To, że jeden z rodziców ma uregulowane kontakty z dzieckiem w ściśle określonych terminach nie oznacza, że nie ma on wpływu na decydowanie w istotnych sprawach małoletniego, takich jak decydowanie o leczeniu, rozwoju edukacyjnym czy utrzymywaniu przez niego kontaktów z placówkami oświatowymi i kulturowymi. Tak więc, jeżeli sąd nie postanowił o wyłącznym decydowaniu jednego z rodziców o sprawach dziecka, oboje mają do tego prawo.

Popularne, choć mylne jest przekonanie, że kontakty uregulowane na drodze sądowej są równoznaczne z pozbawieniem, bądź ograniczeniem władzy rodzicielskiej. Prawo i obowiązek kontaktów z dzieckiem mają więc nie tylko rodzice posiadający pełnię władzy rodzicielskiej, ale także rodzice jej pozbawieni lub rodzice, którym władza ta została ograniczona. O ile sąd nie postanowi inaczej, uprawniony rodzic ma prawo do informacji o swoim dziecku z każdej instytucji, do której uczęszcza, jak i posiada pełne kompetencje wychowawcze.

         Kontakty z dzieckiem, podobnie jak władza rodzicielska mogą ulec ograniczeniu, jeśli wymaga tego dobro dziecka. W przypadkach naruszenia dobra małoletniego Sąd może:

·         zakazać spotykania się z dzieckiem,

·         zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,

·         zezwolić na kontakty jedynie w obecności drugiego z rodziców,

·         opiekunów lub kuratora,

·         ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się z dzieckiem,

·         całkowicie zakazać porozumiewania się na odległość.

Warto pamiętać, że zaniechanie kontaktów z dzieckiem, czyli faktyczne  nieinteresowaniem się jego życiem, stanowi podstawę do pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej.

Angelika Treider,

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku

Klapsy - kary cielesne zakazane prawem

Coraz więcej Polaków zdaje sobie sprawę z zakazu stosowania kar cielesnych. 63% naszych rodaków zauważa szkodliwość lania dzieci. Jednocześnie aż 73% z nas  akceptuje dawanie klapsów. Dane te zostały zawarte w badania CBOS’u  „O dopuszczalności stosowania kar cielesnych i prawie chroniącym dzieci przed przemocą" z maja 2012 r. .

Sprzeciw biciu i jednoczesna zgoda na dawanie klapsów są ze sobą sprzeczne. Z punktu widzenia prawa klapsy są zakazane i niedopuszczalne. Polska jest w tej kwestii związana z regulacjami międzynarodowymi dotyczącymi kar cielesnych, do których należą także klapsy.

Aby przybliżyć tę kwestię należy przytoczyć definicję Komitetu Praw Dziecka ONZ. Według tego organu karą cielesną jest:

„każde karanie, w którym została użyta siła fizyczna i które było zamierzone, by powodować pewien stopień bólu i dolegliwości, bez względu na to, jak byłoby ono lekkie. Większość polega na biciu dzieci ręką („dawaniu klapsów”, „policzkowaniu”, „dawaniu w skórę”), bądź przy użyciu narzędzia – bata, pałki, paska, buta, drewnianej łyżki, itp.  Może jednak polegać też np. na kopaniu, potrząsaniu bądź rzucaniu dziećmi, drapaniu, szczypaniu, gryzieniu, ciągnięciu za włosy czy za uszy, zmuszaniu dzieci do stania w niewygodnych pozycjach, przypalaniu, powodowaniu oparzeń czy zmuszaniu do połykania (np. mycie dziecku ust mydłem, czy zmuszanie go do połykania ostrych przypraw). W opinii Komitetu karanie cielesne jest bezwzględnie poniżające. Ponadto istnieją również inne, niefizyczne formy karania, które są również okrutne i poniżające, a zatem niezgodne z Konwencją. Obejmują na przykład karanie, które polega na umniejszaniu znaczenia dziecka, poniżaniu, oczernianiu, obwinianiu, straszeniu czy ośmieszaniu dziecka (Komitet Praw Dziecka 

Władza rodzicielska niepełnoletniej matki

PYTANIE:

Mam 16 lat i zaszłam w ciąże. Słyszałam, że nie będę mogła decydować o swoim dziecku. Czy to prawda? Czy zamiast mnie o moim dziecku będą decydować moi rodzice? 

ODPOWIEDŹ: 

Władza rodzicielska, czyli ogół praw i obowiązków jakie posiadają rodzice wobec swoich dzieci przysługuje osobom o tzw. pełnej zdolności do czynności prawnej, czyli osobom pełnoletnim, które nie zostały ubezwłasnowolnione.

Więcej o znaczeniu pojęcia „władza rodzicielska”: Czym jest władza rodzicielska? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 10.12.2013

Oznacza, to że jako osoba niepełnoletnia nie będziesz posiadała władzy rodzicielskiej względem swojego dziecka.

Prawo przewiduje jednak możliwość zdobycia pełnej zdolności do czynności prawnej (a więc i możliwości sprawowania władzy rodzicielskiej) przez kobietę, która ukończyła 16 lat. Niepełnoletnia może uzyskać zezwolenie sądu na zawarcie małżeństwa z ważnych powodów, gdy będzie to zgodne z dobrem założonej rodzin. Uzyskanie zgody sądu oznacza nabycie prawnej pełnoletniości, czyli uzyskanie praw i obowiązków osoby osiemnastoletniej. Należy jednak pamiętać, że mężczyźni aby zawrzeć związek małżeński muszą mieć ukończone 18 lat, więc ślub małoletniej matki jest możliwy tylko z pełnoletnim mężczyzną.

Ponieważ władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, to w przypadku gdy tylko jeden z rodziców nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych,  będzie ona  przysługiwała drugiemu. Jeżeli rodzice dziecka są małżeństwem, to ojciec uzyskuje władzę rodzicielską automatycznie. W pozostałych przypadkach ojciec dziecka będzie musiał uznać dziecko. Aby doszło do uznania dziecka kobieta, która je urodziła będzie musiała wyrazić na to zgodę.

Jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska (obydwoje są niepełnoletni lub matka jest niepełnoletnia, zaś ojcostwa nie ustalono prawnie), to Sąd z urzędu, a więc automatycznie bez potrzeby składnia wniosku, wyznacza dziecku opiekuna. Takim opiekunem prawnym najczęściej zostają rodzice małoletniej matki. Gdyby dziadkowie dziecka nie mogli lub nie chcieli zostać opiekunami, Sąd wyznaczy kuratora, który będzie reprezentował nowonarodzone dziecko.  Dziadkowie nie muszą jednak czekać na wiadomość o wszczęciu postępowania o ustanowieniu opiekuna dla dziecka. Mogą sami wystąpić z takim wnioskiem także przed narodzinami dziecka.

Opieka nad dzieckiem przez ich prawnych opiekunów jest sprawowana do momentu uzyskania przez matkę dziecka pełnoletniości.

Brak władzy rodzicielskiej nie oznacza jednak odebrania Ci możliwości uczestniczenia w wychowaniu potomstwa.  Art. 96§2 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego zezwala niepełnoletnim rodzicom na uczestniczenie w sprawowaniu bieżącej pieczy nad dzieckiem tzn. uczestniczenie w jego wychowywaniu, kierowanie nim, zapewnienie mu warunków bytowych oraz troskę o jego zdrowie i bezpieczeństwo.

Więcej o znaczeniu pojęcia „piecza nad dzieckiem”: Czym jest władza rodzicielska? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 10.12.2013

Oznacza to, że niepełnoletnie mamy mogą mieć faktyczny wpływ na wychowanie swojego dziecka. Dodatkowo, opiekuni prawni są zobowiązani informować rodziców biorących udział w wychowywaniu o ważniejszych decyzjach, jakie podejmują w sprawie dziecka. Warto zaznaczyć, że małoletnie matki jako osoby niepełnoletnie nie mogą składać ważnych z punktu widzenia prawa oświadczeń dotyczących ich dziecka. Wyjątek stanowią tu wnioski o przyznanie świadczeń z opieki społecznej, zasiłku rodzinnego czy becikowego. 

Słowniczek:
Pełna zdolność do czynności prawnych – zdolność do dokonywania we własnym imieniu czynności o skutkach prawnych. Posiadają ją osoby pełnoletnie.

Piecza nad dzieckiem – element władzy rodzicielskiej, który oznacza wychowanie dziecka, kierowanie nim oraz obowiązek zapewnienia mu bezpieczeństwa i odpowiednich warunków życia.

Ubezwłasnowolnienie – pozbawienie osoby zdolności do czynności prawnych. Może być częściowe  lub całkowite.

Uznanie ojcostwa – Oświadczenie ojca dziecka o tym, że dziecko pochodzi od niego. Aby uznanie ojcostwa było ważne matka dziecka musi potwierdzić, że mężczyzna składający oświadczenie jest ojcem jej dziecka.

Anna Michalska, 
Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku

Czym jest władza rodzicielska?

Władza rodzicielska to wszystkie obowiązki oraz prawa rodzica, jakie przysługują mu względem dziecka i jego majątku. Jej głównym celem jest zapewnienie odpowiedniej ochrony dziecka oraz stanie na straży jego interesów.

Składa się ona z trzech elementów:

1)    pieczy nad dzieckiem obejmującej:

a.    wychowanie dziecka – czyli dbanie o jego rozwój duchowy i fizyczny oraz należyte przygotowanie go do pracy na rzecz społeczeństwa tzn. wpajanie mu zasad moralności i zasad współżycia w społeczeństwie, zapewnienie wykształcenia odpowiedniego do jego możliwości, przygotowanie do pracy zawodowej, dbałość o zdrowie dziecka i jego sprawność fizyczną,

b.    kierowanie dzieckiem – czyli regulowanie jego trybu życia kontrolowanie towarzystwa w jakim przebywa, czy programów, które ogląda.

c.    troskę o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka– czyli bronienie przed osobami, które mogłyby je skrzywdzić oraz niebezpieczeństwem niespowodowanym przez ludzi,

d.    zapewnienie dziecku odpowiednich warunków bytowych – czyli zapewnieni mu odpowiedniego wyżywienia, warunkówi. mieszkaniowych, odzieży, opieki zdrowotnej, a także egzekwowanie alimentów jeśli inna osoba jest zobowiązana do dostarczania środków na utrzymanie dziecka,

2)    zarządu majątkiem dziecka – czyli dokonywanie wszelkich czynności dotyczących dóbr materialnych posiadanych przez dziecko,

3)    reprezentacji dziecka – czyli dokonywaniu za nie czynności prawnych.

Chociaż w nazwie omawianego pojęcia istnieje słowo „władza”, to nie oznacza ono bezgranicznego podporządkowania dzieci rodzicom, lecz wyraża przede wszystkim troskę i chęć ochrony dziecka, najsłabszego członka społeczeństwa. Władza rodzicielska jest wykonywana w interesie dziecka, co oznacza, że „dobro dziecka” jest najważniejsze przy sprawowaniu pieczy nad dzieckiem, jego reprezentacji oraz zarządu jego majątkiem.

Więcej o rozumieniu pojęcia „dobro dziecka” w prawie: Czym jest dobro dziecka? - wpis na blogu poradni prawnej z dn. 05.12.2013

Rodzice mogą przy wychowywaniu dzieci mogą uwzględniać własne upodobania oraz życzenia co do przyszłości dziecka, ale pod warunkiem, że nie kłócą się one z interesem dziecka.

Władza rodzicielska składa się więc w pierwszej kolejności z obowiązków rodzica, a dopiero w drugiej z jego uprawnień. Rodzice mają obowiązek dziecko wychować i kierować nim, dbać o jego zdrowie, rozwój i bezpieczeństwo oraz zapewnić im odpowiednie warunki życia. Wszystkie powinności wynikające ze sprawowania władzy rodzicielskiej obciążają matkę i ojca nie tylko wobec dziecka, ale także osób trzecich. Oznacza, to że rodzic ma za zadanie wychować dziecko tak, aby mogło w przyszłości pracować dla dobra społeczeństwa, a także kierować nim tak by nie naruszyło praw osób trzecich.

Rodzic poprzez wykonywanie władzy rodzicielskiej nie tylko wypełnia ciążące na nim obowiązki, ale także realizuje swój własny interes tzn. dąży do zaspokojenie instynktu rodzicielskiego. Jednocześnie ma on prawo oczekiwać podporządkowania ze strony dziecka, gdyż prawo nakłada na małoletnich obowiązek posłuszeństwa swoim rodzicom. Mimo to, matka i ojciec nigdy nie mogą wymuszać posłuszeństwa poprzez karcenie, zwłaszcza fizyczne.

Komu przysługuje władza rodzicielska?

Władza rodzicielska trwa od chwili narodzin dziecka aż do momentu uzyskanie przez nie pełnoletniości i przysługuje osobom, które:

·         są prawnymi rodzicami dziecka tzn. ich macierzyństwo lub ojcostwo jest ustalone w sposób zgodny z prawem. Za rodziców uznaje się kobietę, która urodziła dziecko oraz jej męża.  Ojcostwo oraz macierzyństwo może zostać także ustalone w postępowaniu sądowym. Za rodzica jest uważany także mężczyzna, który uznał dziecko, a następnie zostało to potwierdzone przez matkę dziecka;

·         mają pełną zdolność do czynności prawnych, czyli mogą samodzielnie w swoim imieniu dokonywać czynności prawnych, nabywać prawa i brać na siebie zobowiązania. Są to osoby pełnoletnie, które nie zostały ubezwłasnowolnione choćby częściowo;

·          nie zostały tej władzy pozbawione lub władza rodzicielska nie została im ograniczona lub zawieszona przez Sąd.

Na mocy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom (art. 93§1). Zasadą jest, że zarówno ojciec i matka posiadają władzę rodzicielską w równym stopniu i razem podejmują decyzje dotyczące istotnych spraw dziecka. Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, to w ważnej sprawie dotyczącej ich wspólnego dziecka rozstrzyga Sąd (art. 97).

Zdarzają się jednak przypadki, gdy władza rodzicielska przysługuje tylko jednemu rodzicowi. Dzieje się tak w przypadku sądowego pozbawienia/ograniczania władzy rodzicielskiej drugiego rodzica, jego śmierci, ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego albo gdy drugi rodzic jest niepełnoletni.

Anna Michalska,

Komitet Ochrony Praw Dziecka w Gdańsku